Het Taallab

uitdagende taalactiviteiten voor basisonderwijs

De overeenkomsten in taal.

Het Nederlands is natuurlijk een unieke taal. Maar ook weer niet zo uniek dat alles anders is dan in andere talen. Daarom is het aardig om woorden uit het Nederlands eens te vergelijken met woorden in andere talen. Soms zien die woorden er anders uit, maar klinken ze toch (bijna) hetzelfde of ze zien er juist hetzelfde uit, maar klinken heel anders.
Bij dit thema hoort nog een heel ander onderzoeksterrein: hoe je dezelfde boodschap op veel verschillende manieren kunt zeggen. Dat kan al door de klemtoon in een zin anders te leggen. Het kan ook door heel andere woorden te kiezen. Waar en voor wat dit handig is, kom je dan ook te weten.
Verder komt het verschil tussen letterlijk en figuurlijk taalgebruik hier aan de orde. Een leuk onderwerp om mee te spelen, soms leidt het tot misverstanden. Door letterlijk en figuurlijk lekker te mixen kan je met toneel, poppenkast of film grappige gesprekken opvoeren.. 

Kijk maar, het rijmt toch!

Je weet natuurlijk wat rijmen is: woorden die hetzelfde klinken. In versjes, liedjes en gedichten komt vaak rijm voor. Rijm helpt ook om de tekst van een liedje of gedicht gemakkelijker te lezen en te onthouden. Daarover vind je meer in de rubriek De klank van taal.

Hier gaat het nu over een ander soort rijm. Rijm dat je niet kunt horen, maar wel kunt zien. Met een mooi woord heet dat 'visueel rijm'. Kijk maar naar deze voorbeelden:

fabel          tabel

offeren      stofferen 

gelijk          mogelijk 

Lees deze woordparen maar eens hardop voor. Wat is hier aan de hand?

kantelen  kantelen

Deze woorden zien er zelfs helemaal precies hetzelfde uit. Toch zijn het heel verschillende woorden, Herken je welke woorden? Waardoor verschillen ze toch?

Kan je zelf nog meer van zulke visueel rijmende woordparen bedenken?

Probeer met de woorden die je hebt verzameld een gedichtje te maken.

Vraag daarna aan iemand om dat hardop voor te lezen.
Bespreek daarna waardoor dat niet vlot lukte!
Probeer dat ook nog een paar keer bij andere mensen uit... 

Kijk èn luister hoe het rijmt!

Wisselspoor is de naam van een versvorm die gebruik maakt van het verschil tussen visueel rijm (wat je ziet lijkt te rijmen, maar als je het uitspreekt rijmt het niet) en fonetisch rijm (het rijmt als je het uitspreekt, maar je ziet dat niet altijd aan de gebruikte letters).

Kenmerken:

·         drie regels

·         gelijke regellengte (aantal klankgroepen), maar die lengte mag je wel zelf
      kiezen

·         rijmschema is aaa, maar wel met een twist: bij de eerste en de tweede
      rijmen de letters (visueel rijm), bij de tweede en de derde rijmen de
      klanken (fonetisch rijm).

Voorbeeld:

     Anders geef ik je graag gelijk
     maar dat is nu onmogelijk.
     Ik vind jouw aanpak zorgelijk. 

Kies nu zelf een paar rijmwoorden die visueel en/of fonetisch rijmen.
Maak daarmee zo'n wisselspoor-versje.

Kun je uitleggen waarom deze versvorm wisselspoor is genoemd?

Letterlijk

Letterlijk betekent dat je het precies zo bedoelt als je het zegt. Vaak gebruiken we uitdrukkingen die juist niet letterlijk zijn bedoeld. Het tegenovergestelde van letterlijk heet figuurlijk of overdrachtelijk. 

Lees het volgende gedicht van Daan Zonderland (pseudoniem van Daan van der Vat, 1909-1977) maar eens, dan wordt dat verschil je vast duidelijk...  

"Geachte Heer, ik moet u danken 
voor het postpakket dat ik ontving. 
Maar u vergeeft mij ongetwijfeld 
Een zekere teleurstelling. 

Toen ik de hand vroeg van uw dochter, 
Die ik hartstochtelijk bemin, 
Deed ik zulks niet in letterlijke, 
Doch overdrachtelijke zin.‟ 


Let de komende week eens op, als je leest of mensen hoort praten, welke woorden of zinnen niet letterlijk worden bedoeld. Als je twijfelt moet je eens bedenken hoe het er uitziet als dit echt zou gebeuren.

Voorbeeld. Als iemand vraagt "Wat is hier aan de hand?" dan zou dat letterlijk kunnen betekenen dat iemand iets aan zijn of haar hand heeft. 

Waardoor geeft het verschil tussen letterlijk en figuurlijk misverstanden bij mensen die Nederlands als vreemde taal moeten leren? Vraag dat eens na bij mensen die dat hebben meegemaakt (of nog steeds meemaken).

Letterlijk (2)

Er zijn mensen die (vaak) zeggen  "... letterlijk en figuurlijk ...", bijvoorbeeld in een zin als "Het regende letterlijk en figuurlijk pijpenstelen." Meestal klopt dat niet en bedoelen ze figuurlijk.

Kan jij een of meer situaties bedenken waarin een uitdrukking zowel letterlijk als figuurlijk klopt?

Eenvoudiger is het om figuurlijk bedoelde uitdrukkingen, letterlijk uit te voeren. 'Tegen de lamp lopen' kan je heel letterlijk doen, maar heeft niets met de figuurlijke betekenis te maken.  Toch kan het tot heel rare of grappige situaties leiden.
Bedenk een verhaaltje dat je kunt uitspelen (en filmen), waarin je tien uitdrukkingen laat voorkomen die je letterlijk speelt. De andere leerlingen moeten dan later proberen ze alle tien te herkennen. Zorg daarom dat ze niet allemaal heel erg opvallen. Hoe gewoner het lijkt, hoe moeilijker te herkennen.

Zoek ook uit waar die uitdrukkingen oorspronkelijk vandaan komen. Waarom is 'tegen de lamp lopen' een uitdrukking voor betrapt worden. Wie liep tegen welke lamp?
Ook hiervan kan je weer een filmpje maken, maar dan nu met de oorspronkelijke betekenissen.

Schijn bedriegt

Zoals je in het gedichtje 'Letterlijk' kon lezen, hield Daan Zonderland wel van teksten die je niet te serieus moet nemen. Hier is er nog een.

Een biefstuk is gewoonlijk
Afkomstig van een koe.
Als men een biefstuk pijn doet,
Dan zegt de biefstuk: "Boe!"

Doch als een biefstuk hinnikt
Bij onverwachte pijn,
Dan zal er hoogst waarschijnlijk
Iets niet in orde zijn.   


Als je deze tekst vergelijkt met het nieuwsbericht hiernaast zie je dat er inderdaad soms iets niet in orde is. 
Dit is wel een serieus onderwerp. Toch lijkt het in het gedichtje helemaal niet zo serieus. Wat heeft Daan Zonderland gedaan om het minder ernstig te laten lijken?


Kies een paar berichten uit een krant of van een nieuwssite. Maak over het onderwerp van zo'n bericht een gedichtje, waarin dat nieuwtje minder serieus lijkt. Zorg wel dat de inhoud herkenbaar blijft!

Rekenen met woorden (1)

Bewerkingen die je bij rekenen heel gewoon vindt, blijken we ook regelmatig toe te passen op woorden.
Neem de bewerking verdubbelen, die gebruiken we best vaak. Als iemand veel praat, maar weinig zegt, noemen we dat ‘bla bla’. We zeggen ‘nou nou’ en ‘dag dag’, we doen iets samsam, we denken soms ‘ikke ikke – en de rest …’, of we laten iets blauw blauw.
In de reclame doen ze soms ook aan een soort verdubbelen, maar dan niet met dezelfde woorden, maar met dezelfde betekenis: je krijgt dan deze week een ‘gratis cadeau’.

Dit verdubbelen van een betekenis doen we zelf ook wel. Als je het hebt over een ‘ronde cirkel’ of over ‘weer herhalen’ of over ‘hardop voorlezen’, dan zeg je eigen twee keer hetzelfde.

Ga eens op zoek naar voorbeelden van al deze soorten verdubbelingen.
Probeer bij elk voorbeeld te ontdekken of dat een vergissing is, of dat die verdubbeling toch een betekenis toevoegt. Als dat zo is, wanneer zou je dat dan gebruiken?  

Rekenen met woorden (2)

Er zijn nog meer rekenbewerkingen die wij zonder moeite toepassen op woorden. Een mooi voorbeeld daarvan is vermenigvuldigen. Je weet hoe een tafel gaat: 1x5, 2x5, 3x5, … enzovoort. Dat doen we met woorden ook: eikenhout, beukenhout, teakhout, hardhout, timmerhout, haardhout, … Allemaal soorten hout, maar steeds met een nieuwe betekenis door wat ervoor staat. Je zou dat ‘de tafel van hout’ kunnen noemen.

Probeer dat zelf ook eens met ‘de tafel van water’! Je weet dat bij rekenen de tafel na 10x… nog eindeloos verder kan. Dat is bij die van water ook: probeer de rij zo lang mogelijk te maken!

Zou dat ook met andere woorden kunnen?
Zijn er ook woorden waarmee dat niet of nauwelijks lukt? Kan je dat uitleggen?

Rekenen met woorden (3)

Bij rekenen zijn bewerkingen soms elkaars tegenovergestelde, zoals vermenigvuldigen en delen. Je gebruikt dezelfde getallen, maar in een andere volgorde 3x4=12, 12:3=4.

Dit blijkt bij woorden ook zo te gaan. Je kunt een woord over heel veel andere woorden verdelen. Dat kan ook weer met hout: houtkachel, houtstapel, houtopslag, houtvuur, houtkap, houthakker, houtwol, enzovoort.

Probeer jij dat ook eens met water! Over hoeveel woorden kan jij ‘water’ verdelen door woorden steeds met ‘water’ te laten beginnen? Meer dan 25?
Wat gebeurt er met de betekenis van die woorden als er ‘water’ voorkomt? Is dat bij al die woorden hetzelfde?

Kun je ook andere woorden verdelen? Welke woorden zijn daar het meest geschikt voor? Waardoor zou dat komen denk je? 

               

Er volgt meer!