Het Taallab

uitdagende taalactiviteiten voor basisonderwijs

De schrijfwijze van taal.

Dit deel gaat over de manieren waarop je taal kunt weergeven, met letters en met andere symbolen.

Het gaat dus over de spelling en wat daarmee samenhangt, maar ook over het effect van een bepaalde manier van opschrijven of weergeven. 

Hier vind je ook onderwerpen die gaan over de manier waarop bepaalde klanken in andere talen worden weergegeven en hoe wij in het Nederlands dat dan weer overnemen, aanpassen of negeren.

Gewone letters?

Of je nu woorden in het Nederlands, Engels, Frans of Duits ziet staan, de letters zien er hetzelfde uit. Als je niet beter wist zou je kunnen denken dat teksten over de hele wereld er zo uitzien. Maar wie even langer nadenkt, weet ook dat dit niet zo is: Arabisch, Russisch en Chinees zien er bijvoorbeeld heel anders uit. Hoe zit dat? Kan je onze letters zomaar vervangen door die andere tekens? 

In deze Japanse krant valt ook op dat de schrijfrichting anders is. Hoe zit dat bij andere talen? Hoe kan het dat er maar zo weinig tekens op een pagina staan? Onze kranten staan vol met lettertjes, hoe zit dat?

Genoeg vragen om op zoek te gaan!

  • Verzamel voorbeelden, probeer in contact te komen met mensen die zulke talen kunnen lezen en bevraag hen over de schrijfwijze van hun taal.
  • Vergelijk hoe in het Nederlands woorden met letters worden weergegeven met hoe dat gaat in andere talen. Zoek overeenkomsten en verschillen, en bedenk voor- en nadelen van elke variant.
  • Richt een tentoonstelling in en maak kaartjes met een toelichting of geef een rondleiding.

Wil je meer weten over het Chinese schrift, probeer dan het boek Chineasy te pakken te krijgen of ga naar de website www.chineasy.com (die is wel in het Engels). Daar zie je hoe de 200 basistekens zijn opgebouwd en ook worden gecombineerd tot nieuwe betekenissen.  Zo kun je jezelf de basis van Chinees leren...

Dezelfde klanken - verschillende schrijfwijzen en betekenissen

Wie de betekenis van het woord nieuwsgierig (nieuws-gierig) niet kent, zou dit woord ook zo kunnen schrijven: nieuwschierig (nieuw-schierig). Ook dan zou het een betekenisvol woord kunnen zijn.

  • Zoek uit wat die twee delen van beide woorden betekenen. 
    Bedenk daarna zelf een omschrijving van de betekenis van beide woorden.
  • Verzamel verwante woorden van beide en plaats die in een  mindmap. 
    Bedenk zelf welke soorten verwantschap allemaal mogelijk zijn!
  • Ga op zoek naar andere voorbeelden waarbij de uitspraak gelijk blijft, maar de spelling van de klanken ook anders kan, waardoor een andere betekenis ontstaat. Voorbeeld: deed - date - deet
  • Zoek steeds de herkomst van de verschillende woorden / schrijfwijzen. 
    Soms kan je zo toch verwantschap op het spoor komen!
  • Teken hun netwerk (mindmap) bij bv. de klank, de betekenis en/of de schrijfwijze.
  • De y en de ij

De y is nooit een ei of ij geweest. De uitspraak van deze letter is óf [ie] óf [i], zoals in cycloon en synthese. 
Zo werd die letter ook gebruikt in Nederlandse woorden en namen. De schilder Lucas van Leyden gebruikt de y i.p.v. de i. De Nederlandse naam moet daarom de vertaling van de Franse zijn: Griekse i.
De ij is trouwens ook oorspronkelijk de weergave van de klank [ie]. Lange klinkers werden aangeduid door één letter voor die klinker met daarachter een i, als teken dat er sprake is van een lange klinker. We kennen dat nog uit plaatsnamen als Oirschot en Huissen. Die lange klinker [ie] werd daardoor ook geschreven als ii. Dat gaf verwarring, zeker in handschrift. Daarom bedacht men om de tweede i wat te verlengen. Zo stond er ij, maar de uitspraak bleef [ie].
Onder invloed van het Amsterdams veranderde deze uitspraak naar [ei]. In een wijde kring rond Amsterdam bleef men tot op de dag vandaag [ie] zeggen tegen de schrijfwijze ij. [ie] zeggen tegen ij is dus niet de afwijking, maar [ei] zeggen... Dit betekent ook dat die i en j twee letters zijn. Bij typen merk je dat, maar bij verbonden schrift doet men vaak alsof het om een u met een staart gaat. De verbinding moet van de i direct naar de bovenkant van de j, want ook dan zijn het twee letters.

  • Verzamel woorden waarin de y voorkomt en sorteer die naar de uitspraak: is het [ie] of [i]? 
  • Ga op zoek naar namen van plaatsen en personen waarin een y voorkomt op de plek van een i. Hoe spreek je die daar uit?
  • Als je dit (nog) niet gewend bent, oefen dan de verbinding tussen de i en de j, zodat je kunt zien dat het twee letters zijn.

Pictogrammen

Het woord pictogram bestaat uit twee delen: picto en gram. Picto komt uit het Latijn en betekent zoiets als uitgebeeld of geschilderd. Gram komt van het Griekse gramma (teken), dat weer is afgeleid van het werkwoord graphein (ph=f) dat schrijven betekent. Die woorden herkennen we ook in fotografie (tekenen met licht) en seismograaf (tekenen met trillingen) en in diagram (schema), telegram (letterlijk: ver-schrift) of autogram (handtekening - letterlijk: zelf-teken, een selfie met letters...).

Pictogrammen zijn dus getekende plaatjes, die iets duidelijk willen maken zonder woorden te gebruiken. Daarom vertaalt men pictogram ook wel met het woord beeldschrift.

  • Bedenk waarom en waar pictogrammen handig zijn.
  • Verzamel zoveel mogelijk voorbeelden van pictogrammen en bedenk wat ze betekenen en waar ze gebruikt (kunnen) worden. Als je dat niet weet, kun je ook zelf iets bedenken.
  • Wat zou het pictogram hierboven betekenen en waar zou dat te vinden zijn?
  • Ontwerp zelf enkele pictogrammen die nuttig zouden zijn op jouw school of bij je thuis. Controleer of anderen direct snappen wat de betekenis is en pas je ontwerp zonodig aan!
  • Stel op grond van je onderzoek naar pictogrammen en/of je ervaringen met eigen ontwerpen een lijstje op met eisen waaraan een goed pictogram moet voldoen. 
  • Geef, op grond van die lijst, punten aan de pictogrammen die je hebt verzameld.  

SOS

Je hebt vast deze afkorting wel eens gehoord. Hij betekent zoiets als "Help!" Van welke woorden zijn die letters een afkorting en wat betekent dat letterlijk?

Hier betekenen deze letters iets heel anders, lees maar:

Signalering Onjuist Spatiegebruik

Een spatie is op zichzelf behoorlijk onzichtbaar. Toch kun je overal struikelen over onjuist gebruikte spaties. Vaak simpelweg fout, regelmatig verwarrend, maar soms ook gewoon grappig. Het platform Signalering Onjuist Spatiegebruik (SOS) strijdt op een vrolijke manier tegen onjuist spatiegebruik in de Nederlandse taal.  

www.spatiegebruik.nl

Hoe erg is het als je te vaak een spatie (witruimte tussen twee woorden) invoegt? Kijk maar eens op die website of lees het boekje Weg om legging...
In het Nederlands schrijven we woorden zoveel mogelijk aan elkaar. In het Engels schrijft men de woorden zoveel mogelijk los. Door de invloed van het Engels doet men dat in Nederland ook steeds vaker. Daarom zijn er mensen die dat spottend 'De Engelse ziekte' noemen.
Woorden als langeafstandsloper, hogesnelheidstrein en rodewijnglazen schrijven wij dus aan elkaar. Als je toch een spatie invoegt, krijg je iets heel anders: een lange afstandsloper, een hoge snelheidstrein of rode wijnglazen. Wat is het verschil? Waardoor komt dat?

  • Verzamel nu zelf ook eens een rij van die lange woorden en kijk wat er gebeurt als je daarin een spatie zet.
  • Wil je nagaan of je zelf spaties goed gebruikt doe dan even de test op http://www.spatiegebruik.nl/spatietoets
  • Maak met een paar van zulke samengestelde woorden een tekst waarin je steeds die beide vormen (helemaal aan elkaar en met één stukje los) door elkaar gebruikt. Probeer daarmee te spelen zodat er een humoristische tekst ontstaat.

Een letter verschil

Er blijken woorden te zijn die precies hetzelfde klinken, maar die je toch verschillend schrijft. Dat verschil is bijna altijd maar één letter.

Zo kennen we de woorden 

slap en slab,
rauw en rouw,
wei en wij,
voet en voed,
ligt en licht.

Dat verschil hoor je niet, maar zie je wel. Behalve een verschil in letters, is er bij deze woordparen ook een verschil in betekenis. Het is eigenlijk andersom: doordat de betekenis verschilt, moet je andere letters gebruiken. Zo hoort voet bij voeten, die lichaamsdelen die onderaan je been vastzitten. Het woord voed hoort bij voeden, wat hetzelfde is als 'te eten geven'. Als je naar die betekenis kijkt, hebben die woorden voet en voed dus niets met elkaar te maken. Als je die woorden hoort, merk je het verschil alleen door de zin die om die woorden heen staat, maar niet aan de klank van die woorden zelf.

  • Ga nu zelf eens op zoek naar zoveel mogelijk woorden die precies hetzelfde klinken, maar die je verschillend schrijft. Maak met elk van die woorden een zin, waaraan je kunt zien wat de betekenis is, of laat die betekenissen zien met een tekening of foto.

Tip: denk ook eens aan woorden uit het Engels of Frans, die wij in onze taal gebruiken. Die klinken wel precies hetzelfde als een 'echt' Nederlands woord, maar verschillen soms toch meer dan één letter. Voorbeeld: deed - date.

Stofnamen

Dat zijn woorden die benoemen waarvan iets is gemaakt. Katoen, hout en ijzer zijn zulke woorden. Als je die gebruikt in combinatie met een ander zelfstandig naamwoord, gebeurt er iets opmerkelijks. Je schrijft dan: een katoenen broek, een houten stoel, een ijzeren staaf . Zoals je ziet eindigt die stofnaam dan steeds op –en. Waarom is dat opmerkelijk?
In deze combinaties is de stofnaam een bijvoeglijk naamwoord geworden en daarom noemt men deze woorden stoffelijke bijvoeglijke naamwoorden.

  • Verzamel nu eens zoveel mogelijk van die stofnamen. Maak daarna van elke stofnaam combinaties met een zelfstandig naamwoord en luister of je dan inderdaad steeds [ǝn] hoort aan het eind.

Ik kan alvast verklappen dat er stoffelijke bijvoeglijke naamwoorden bestaan waar je dat niet zult horen. Probeer, als er een paar gevonden hebt, eens te bedenken waardoor die [ǝn] aan het eind juist bij deze woorden niet voorkomt? 

  • Bespreek je verklaring met andere leerlingen. Waarover zijn jullie het eens? Controleer of jullie verklaring voor al die woorden klopt. Trek tenslotte een conclusie uit wat je hebt gevonden.
    Noteer die duidelijk op een poster en schrijf de woorden die daarbij horen (foutloos...) eronder.



Er volgt meer!


 


 

Opbellen
E-mail
Info